Thế yếu trên bàn cân 0%
Tại tọa đàm “Cần chính sách giảm thuế xuất khẩu phân bón, thích ứng hội nhập thế giới” ngày 28/4, theo ông Nguyễn Văn Phụng – Chuyên gia thuế cao cấp, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Pháp chế Doanh nghiệp Việt Nam, thị trường phân bón trong nước mang tính thời vụ rất rõ. Ở cao điểm sản xuất nông nghiệp, nhu cầu tăng vọt, thậm chí có thời điểm nguồn cung nội địa không đáp ứng đủ, buộc phải tăng nhập khẩu. Ngược lại, khi bước vào giai đoạn thấp vụ, sản lượng dư thừa, doanh nghiệp lại phải đẩy mạnh xuất khẩu để giải phóng hàng tồn.
Chính đặc điểm này tạo ra một nghịch lý “hai chiều”: Thiếu thì nhập, dư thì xuất. Tuy nhiên, chính sách thuế xuất khẩu lại chưa vận hành theo hướng linh hoạt tương ứng với chu kỳ thị trường.
Thực tế, trong những giai đoạn nguồn cung tăng mạnh, việc duy trì mức thuế xuất khẩu 5% đã làm giảm đáng kể lợi thế giá của doanh nghiệp Việt Nam.
“Trong một ngành hàng có biên lợi nhuận mỏng và cạnh tranh chủ yếu bằng giá như phân bón, chỉ cần chênh lệch vài phần trăm thuế cũng đủ để đối tác quay lưng”, chuyên gia thuế nhấn mạnh.
Đáng chú ý, từ đầu năm 2025, nhiều quốc gia xuất khẩu phân bón lớn như Trung Quốc, Indonesia, Malaysia và các nước Trung Đông đã chủ động đưa thuế xuất khẩu về 0%. Đây là bước đi mang tính chiến lược nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nội địa mở rộng thị phần trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
Sự chênh lệch chính sách này khiến sản phẩm Việt Nam rơi vào thế bất lợi ngay từ khâu chào giá. Khi đối thủ được giải phóng khỏi gánh nặng thuế, hàng hóa Việt Nam trở nên kém hấp dẫn hơn, dù năng lực sản xuất không hề thua kém.
Theo chuyên gia, vấn đề không nằm ở việc có hay không áp thuế, mà ở tốc độ phản ứng chính sách. Với những ngành có tính chu kỳ cao như phân bón, việc điều chỉnh chậm đồng nghĩa với việc bỏ lỡ cơ hội trong cạnh tranh quốc tế.
Ở chiều ngược lại, không thể nhìn thuế xuất khẩu chỉ như một rào cản. Theo ông Phụng, đây còn là công cụ điều tiết thị trường rất quan trọng.
Khi nguồn cung trong nước thiếu hụt, việc duy trì hoặc tăng thuế xuất khẩu có thể giúp hạn chế xuất khẩu, ưu tiên hàng hóa cho nhu cầu nội địa, góp phần ổn định sản xuất nông nghiệp. Ngược lại, khi dư cung, việc giảm thuế sẽ hỗ trợ doanh nghiệp đẩy mạnh xuất khẩu, giải phóng hàng tồn và cân đối thị trường.
Vấn đề cốt lõi vì thế nằm ở cơ chế điều hành. Một mức thuế cố định trong thời gian dài khó có thể đáp ứng yêu cầu của một thị trường biến động nhanh. Thay vào đó, cần một cơ chế linh hoạt hơn, thậm chí có khả năng điều chỉnh theo diễn biến thị trường gần với “thời gian thực”.
Không chỉ thuế, ngành phân bón còn đối mặt 3 “nút thắt” lớn
Tuy nhiên, thuế không phải là yếu tố duy nhất quyết định năng lực cạnh tranh.
Theo TS Hà Huy Ngọc, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, cho rằng ngành phân bón Việt Nam đang đối mặt với ba thách thức lớn cần giải quyết đồng bộ.
Thứ nhất là bài toán logistics. Chi phí vận chuyển và hạ tầng xuất khẩu còn cao làm giảm lợi thế giá – yếu tố sống còn trong cạnh tranh quốc tế. Nếu không cải thiện hệ thống logistics chuyên dụng, lợi ích từ việc giảm thuế cũng khó được phát huy tối đa.
Thứ hai là rào cản thương mại. Các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch, đồng thời gia tăng các biện pháp phòng vệ thương mại như chống bán phá giá. Điều này khiến doanh nghiệp Việt Nam không chỉ cạnh tranh về giá mà còn phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật ngày càng cao.
Thứ ba là áp lực chuyển đổi xanh. Là ngành thuộc lĩnh vực hóa chất, sản xuất phân bón chịu sức ép lớn về giảm phát thải và tuân thủ tiêu chuẩn môi trường. Nếu không đầu tư công nghệ và chuyển đổi sản xuất, doanh nghiệp có thể bị loại khỏi các thị trường khó tính.
Từ các phân tích trên, có thể thấy việc giảm thuế xuất khẩu thậm chí về mức 0% là cần thiết, nhưng chưa đủ.
Điều quan trọng hơn là xây dựng một cơ chế điều hành linh hoạt, bám sát diễn biến thị trường, kết hợp với các chính sách hỗ trợ logistics, thương mại và chuyển đổi xanh.
Minh Anh
