Tại tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an nhân dân tổ chức, TS Nguyễn Quốc Việt - chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội - đã trình bày kết quả khảo sát thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại 4 địa phương gồm An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa.
Kết quả cho thấy hành vi kinh doanh thuốc lá lậu ở khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết. Ngược lại, tại nhiều địa bàn, người bán nắm khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí nhận thức được nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, nhưng vẫn tiếp tục buôn bán vì lợi ích kinh tế.
Khung pháp lý chưa đủ sức chặn khâu bán lẻ
Điển hình tại Cần Thơ, 97,9% người bán được khảo sát cho biết họ nắm rõ quy định xử phạt, 95,2% nhận biết rủi ro hàng giả từ Campuchia. Tuy vậy, số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030 trên tổng số 3.035 điểm khảo sát, tương đương khoảng 99,8%.
Khảo sát cũng chỉ ra 2 nguyên nhân mang tính quyết định là yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh. Tại 3 trong 4 địa phương khảo sát, yếu tố cầu chiếm tỷ trọng cao nhất khi người bán vẫn duy trì hoạt động do còn khách hỏi mua, còn đầu ra và còn lợi nhuận.
 |
|
Ông Đặng Văn Dũng cho biết Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5. Ảnh: CAND. |
Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tình hình buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép đã được kiềm chế ở nhiều khâu. Tuy nhiên, khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm.
Ông Đặng Văn Dũng, Phó chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, cho biết trong giai đoạn 2014-2025, các bộ, ngành, lực lượng chức năng và địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Tổng số tang vật thu giữ gồm hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu, hơn 388 tấn lá thuốc lá và trên 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Theo ông, Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5. Một trong những nội dung đáng chú ý là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, đặc biệt đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.
Đề xuất tăng mạnh mức xử phạt
Ởgóc độ pháp lý, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết thuốc lá nhập lậu tại Việt Nam được xếp vào nhóm hàng cấm và chịu cơ chế “xử phạt kép”, bao gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.
Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ 1-3 triệu đồng. Trong khi đó, ngưỡng định lượng để khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên hoặc trong trường hợp tái phạm theo quy định.
Theo bà, mức xử phạt hiện hành còn thấp so với một số quốc gia trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại “chi phí vận hành” trong hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.
Từ thực tế này, bà Phan Minh Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn đáng kể, trên nguyên tắc số tiền xử phạt phải vượt lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong các trường hợp tái phạm nghiêm trọng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.
 |
|
Đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đề xuất nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe. Ảnh: CAND. |
Cùng quan điểm, ông Nguyễn Đức Lê, Phó trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng hạ thấp ngưỡng xử lý hình sự về khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe trong thực tiễn.
Tại tọa đàm, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, dẫn số liệu của Bộ Tài chính cho biết thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách nhà nước khoảng 5.000-6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này vẫn đang gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, suy giảm doanh thu và năng lực cạnh tranh.
Theo bà, mức xử phạt 1-3 triệu đồng hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.
Từ đó, bà kiến nghị cần sớm sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP với mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần hiện tại, nhằm khiến hoạt động buôn bán thuốc lá lậu không còn hấp dẫn về mặt lợi nhuận so với rủi ro bị kiểm tra, xử phạt.
Đồng thời, chính sách mới cần sớm có hiệu lực ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, để kịp thời đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá dự kiến áp dụng từ ngày 1/1/2027.
Minh Khánh
