Thứ trưởng Phạm Thế Tùng cho biết, tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi số ngành tài chính ngân hàng đang diễn ra với tốc độ rất nhanh, mở ra nhiều cơ hội cho tăng trưởng đột phá.
Tuy nhiên, trong kỷ nguyên AI (trí tuệ nhân tạo), vấn đề niềm tin đang đứng trước những thách thức hoàn toàn mới. Nếu trước đây rủi ro chủ yếu nằm ở hệ thống công nghệ thì hiện nay rủi ro chuyển mạnh sang yếu tố con người, ảnh hưởng trực tiếp đến người dùng. Các phương thức lừa đảo chiếm đoạt tài sản ngày càng tinh vi, có tổ chức và đặc biệt sự hỗ trợ của công nghệ AI đã tạo những niềm tin giả rất khó phân biệt. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi cách tiếp cận trong bảo đảm an ninh tài chính số, từ phòng ngự thụ động sang chủ động kiến tạo niềm tin.
"Một hệ thống tài chính an toàn không chỉ là hệ thống không có rủi ro mà là hệ thống nơi người dùng thực sự được bảo vệ, được trang bị năng lực nhận diện rõ rủi ro và được hỗ trợ kịp thời khi xảy ra các sự cố", Thứ trưởng khẳng định.
Theo Bộ Công an, niềm tin số không thể được xây dựng bởi một cơ quan đơn lẻ. Đây là một nỗ lực tổng thể đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý Nhà nước, tổ chức tài chính, doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội; quan trọng hơn cả là nâng cao nhận thức, kỹ năng của người dân bởi trong nhiều trường hợp, con người chính là mắt xích yếu nhưng cũng đồng thời là tuyến phòng thủ đầu tiên của toàn bộ hệ thống.
Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cũng khẳng định, ngân hàng số phát triển nhanh thời gian qua, song yêu cầu bảo đảm an toàn, bảo mật và bảo vệ người dùng vì vậy càng trở nên cấp thiết. Trong kỷ nguyên AI, tốc độ đổi mới công nghệ diễn ra rất nhanh, nhưng niềm tin của người dân và doanh nghiệp phải được xây dựng một cách bền bỉ, nhất quán và có trách nhiệm.
Theo Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng, AI đang mở ra những cơ hội rất lớn đối với ngành Ngân hàng. AI giúp nâng cao hiệu quả vận hành, tự động hóa quy trình, cá nhân hóa dịch vụ, chấm điểm tín dụng, chăm sóc khách hàng, phát hiện giao dịch bất thường, phòng chống gian lận và phòng chống rửa tiền.
Nhưng AI cũng làm phát sinh các rủi ro mới như deepfake, lừa đảo được cá nhân hóa, giả mạo danh tính, thiên lệch thuật toán, mô hình “hộp đen”, phụ thuộc bên thứ ba và nguy cơ tự động hóa các quyết định có tác động lớn đến khách hàng nhưng thiếu kiểm soát phù hợp.
Đặc biệt, trong lĩnh vực ngân hàng, rủi ro không chỉ nằm ở hệ thống công nghệ, mà còn liên quan đến hành vi người dùng, dữ liệu cá nhân, luồng giao dịch, các nền tảng kết nối và khả năng tội phạm lợi dụng niềm tin của người dân để thực hiện gian lận, lừa đảo.
“Điều đó đặt ra yêu cầu rất rõ ràng: chúng ta không thể chỉ bảo vệ hệ thống, mà phải bảo vệ cả người dùng; không thể chỉ phòng thủ tại từng tổ chức riêng lẻ, mà phải hình thành lá chắn chung của toàn hệ sinh thái; không thể chỉ xử lý sau khi rủi ro xảy ra, mà phải chuyển sang phát hiện sớm, cảnh báo sớm, ngăn chặn sớm và phối hợp phản ứng nhanh”, Phó Thống đốc đề nghị.
Đứng ở góc độ ngân hàng thương mại, ông Nguyễn Hưng, Tổng Giám đốc TPBank cũng khẳng định, AI đang là chìa khóa sống còn của ngân hàng. Đơn cử, TPBank hiện nay có khoảng 5 - 7 triệu giao dịch mỗi ngày. Và tính ra mỗi phút là hàng nghìn giao dịch. Việc sử dụng AI không chỉ giúp ngân hàng tăng năng suất, giảm chi phí mà còn để thiết lập các cảnh báo rủi ro, chặn lọc giao dịch đáng ngờ. Dù vậy, AI cũng là con dao hai lưỡi.
CEO TPBank cảnh báo, AI đang trở thành trợ thủ đắc lực cho tội phạm. Những siêu AI như WormGPT có khả năng tự động quét các lỗ hổng zero-day của hệ thống tài chính với tốc độ mà nhiều chuyên gia bảo mật con người khó lòng bì kịp.
Với sự trợ giúp của AI, thực tế lừa đảo giờ đây đã hình thành các tập đoàn lớn. Qua phân tích dữ liệu, ngân hàng nhận thấy phần lớn tiền lừa đảo sau khi lọt vào một tài khoản, chỉ mất khoảng 40 - 45 giây là đã bị chuyển đi tiếp. Chỉ sau vài phút, dòng tiền đã chạy qua cả chục ngân hàng, rồi biến thành tiền số hoặc bị rút tiền mặt.
Do dòng tiền lừa đảo bị tẩu tán rất nhanh, với cơ chế phối hợp ngân hàng - công an như hiện nay, rất khó ngăn chặn dòng tiền lừa đảo bốc hơi. Làm việc với Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) mới đây, Đại tá Hoàng Ngọc Bách - Trưởng phòng 4 - Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an chỉ ra thực trạng đáng lo ngại: dòng tiền lừa đảo có thể bị "phân tán" qua nhiều lớp tài khoản chỉ trong vài giờ, trong khi quy trình trao đổi thông tin giữa ngành ngân hàng và công an hiện nay còn chậm, có thể kéo dài từ nhiều ngày đến vài tháng.
Chính vì thiếu cơ chế phối hợp theo thời gian thực, chưa có công cụ can thiệp tại "thời điểm vàng" khi nạn nhân vừa phát hiện bị lừa, và năng lực truy vết dòng tiền còn hạn chế nên việc ngăn chặn dòng tiền lừa đảo rất khó khăn.
Đại tá Hoàng Ngọc Bách đề xuất chuyển từ mô hình phối hợp hành chính sang "tác chiến số", theo nguyên tắc "ngăn chặn trước – xác minh sau", với mục tiêu thiết lập cơ chế vận hành 24/7. Nền tảng VNeID có thể được tích hợp làm kênh tiếp nhận tố giác và truyền dữ liệu trực tiếp đến cơ quan công an, kết hợp với Sổ tay của VNBA để hình thành quy trình xử lý liên thông, khép kín.
Thùy Liên
